Natural Disasters

fa توسعه شاخص انسداد مسیر اصلاح‌شده برای تحلیل تاب‌آوری لرزه‌ای شبکه‌ معابر شهری؛ مطالعه موردی: منطقه ۱۶ تهران Development of An Adjusted Blockage Index for Seismic Resilience Analysis of Urban Road Networks: A Case Study of Tehran’s District 16 تخصصي Special پژوهشي Research هدف: شبکه‌ معابر شهری، شریان‌های حیاتی در پاسخ‌گویی به بحران محسوب می‌شوند؛ بااین‌حال، کارایی آن‌ها به‌واسطه ریزش ساختمان‌های ناشی از زلزله به‌شدت تهدید می‌شود. این پژوهش، چهارچوبی مبتنی بر سیستم اطلاعات مکانی (GIS) را برای ارزیابی احتمال انسداد مسیر در شبکه معابر شهری در منطقه ۱۶ تهران توسعه می‌دهد؛ منطقه‌ای که با تراکم ساختمانی بالا و بافت شهری فرسوده شناخته می‌شود. روش پژوهش: در این پژوهش، یک شاخص انسداد مسیر اصلاح‌شده (BIadj) پیشنهاد شده است که چهار شاخص مورفولوژیک شامل شیب (تا 95/69 درصد)، عرض معبر (حداقل 24/0 متر)، ارتفاع ساختمان (تا ۸ طبقه) و اتصال شبکه (نسبت یال به گره) را با پایداری سازه‌ای بافت پیرامونی ادغام می‌کند. به‌منظور لحاظ کردن فرسودگی سازه‌ای، ضرایب وزنی (1 تا 2) به بافت‌های پایدار، ناپایدار و فرسوده اختصاص یافت. یافته‌ها: نتایج پژوهش، حاکی از تفاوت فضایی قابل‌توجه در میزان خطر است؛ درحالی‌که شریان‌های اصلی، تاب‌آور باقی می‌مانند، تقریباً ۵۴ درصد از مساحت منطقه را بافت‌های آسیب‌پذیر تشکیل داده و ۷۷ درصد از کل طول معابر در مناطق ناپایدار واقع شده‌اند. با اعمال یک حد آستانه بحرانی (BIadj > 0.5)، این مدل ۱۳ کریدور پرخطر را شناسایی کرد که منجر به انزوای ۱۹ قطعه (پلاک) مسکونی می‌شوند. تحلیل جمعیت‌شناختی این مناطق محصورشده بر اساس سرشماری سال ۱۳۹۵ نشان می‌دهد که براثر انسداد مسیر، احتمال محبوس شدن ۷۲ نفر (شامل ۱۷ نفر با آسیب‌پذیری بالا) وجود داشته و در صورت وقوع زلزله، دسترسی آن‌ها به خدمات اضطراری قطع خواهد شد. اعتبارسنجی بصری از‌طریق تصاویر ماهواره‌ای با قدرت تفکیک بالا، مقادیر مخاطره‌آمیز شاخص انسداد را در این نقاط داغ، به‌ویژه در محله نازی‌آباد در منطقه 16 تهران، تأیید می‌کند. نتیجه‌گیری: محاسبه شاخص معرفی‌شده در این پژوهش، یک نقشه راه عملیاتی در اختیار برنامه‌ریزان شهری قرار می‌دهد تا اولویت‌بندی مقاوم‌سازی سازه‌ای و بهینه‌سازی مسیرهای دسترسی اضطراری را انجام دهند و مدیریت بحران را از ارزیابی‌های کلی به سمت مداخلات فضایی هدفمند سوق دهند.   <div style="text-align: justify;">Objective: Urban road networks serve as critical lifelines in emergency response during disasters; however, their functionality is severely threatened by building collapses caused by earthquakes. This study develops a Geographic Information System (GIS)-based framework to assess the probability of route blockage within the urban road network of District 16 of Tehran, an area characterized by high building density and deteriorated urban fabric. Method: A modified road blockage index (BIadj) was developed by integrating four morphological indicators—slope (up to 69.95%), road width (minimum 0.24 m), building height (up to eight stories), and network connectivity (edge-to-node ratio)—with the structural stability of the surrounding urban fabric. To account for structural deterioration, weighting coefficients ranging from 1 to 2 were assigned to stable, unstable, and deteriorated urban fabrics. Results: The results indicate significant spatial variation in risk distribution. While major arterial roads remain relatively resilient, approximately 54% of the study area consists of vulnerable urban fabric, and 77% of the total road length is located within unstable zones. By applying a critical threshold (BIadj > 0.5), the model identified 13 high-risk corridors leading to the isolation of 19 residential parcels. Demographic analysis of these isolated areas, based on the 2016 census data, revealed that 72 residents—including 17 highly vulnerable individuals—could potentially become trapped due to route blockage, thereby losing access to emergency services during an earthquake. Visual validation using high-resolution satellite imagery further confirmed the hazardous blockage index values in these hotspots, particularly in the Naziabad neighborhood of District 16, Tehran. Conclusions: The proposed blockage index provides an operational roadmap for urban planners to prioritize structural retrofitting measures and optimize emergency access routes. The findings demonstrate that integrating road morphology with structural vulnerability assessment can shift disaster management approaches from generalized evaluations toward targeted spatial interventions aimed at enhancing urban resilience against earthquakes.</div> تاب‌آوری لرزه‌ای, شاخص انسداد مسیر, شبکه معابر شهری, دسترسی اضطراری, سیستم اطلاعات مکانی Seismic Resilience, Blockage Index, Urban Road Network, Emergency Access, Geo-Spatial Information System 0 0 http://disaster.ndri.ac.ir/browse.php?a_code=A-10-120-1&slc_lang=fa&sid=1 Tahereh Ghaemi Rad طاهره قائمی‌راد t.ghaemirad@kntu.ac.ir 1003194753284600311 0009-0001-6047-4246 Yes Geoinformation Tech. Center of Excellence, Faculty of Geomatics Eng, K. N. Toosi University of Technology, Tehran, Iran. گروه سیستم‌های اطلاعات مکانی، دانشکده مهندسی نقشه‌برداری، دانشگاه صنعتی خواجه نصیرالدین طوسی، تهران، ایران.