هدف: رشد شتابان جمعیت، تمرکز فعالیتهای انسانی و الگوهای ناپایدار مصرف منابع، موجب برهم خوردن توازن میان ظرفیت برد اکولوژیکی سرزمین و ردپای فعالیتهای انسانی شده است. در این میان، کلانشهرها بهمثابه کانونهای اصلی فشار بر منابع طبیعی، با کسری فزاینده اکولوژیکی روبهرو هستند. پژوهش حاضر با هدف ارزیابی و نگاشت فضایی وضعیت موازنه یا تراز اکولوژیک استان تهران انجام شده است. در این رابطه میکوشد با بهرهگیری از شاخصهای ردپای اکولوژیکی و ظرفیت زیستی و استفاده از سامانه اطلاعات جغرافیایی (GIS)، وضعیت تراز یا کسری اکولوژیکی در سطح شهرستانهای استان تهران را موردبررسی قرار دهد. روش پژوهش: مبتنی بر محاسبات کلاسیک واکرناگل و ریس است و دادههای مصرف سالانه حاملهای انرژی، سوخت بخش حملونقل و مصرف سرانه مواد غذایی را تحلیل میکند. یافتهها: نتایج نشان میدهد که استان تهران بهطور کلی با کسری اکولوژیک شدید مواجه است و هیچ یک از شهرستانها از تراز اکولوژیک مثبت برخوردار نیستند. تمرکز جمعیت بیش از ظرفیت، مصرف بالای انرژی، کاهش زمینهای مولد زیستی و وابستگی به مناطق پشتیبان از مهمترین عوامل تشدیدکننده این وضعیت هستند. بررسی فضایی ردپا و تراز اکولوژیک نشان میدهد که الگوی پراکندگی ناهمگون است و بیشترین شدت کسری در هسته مرکزی استان مشاهده میشود، در حالی که شهرستانهای کوهستانی شمال و شمالشرق با مقادیر پایینتری مواجه هستند. مؤلفههای انرژی و حملونقل بیشترین سهم را در ایجاد کسری اکولوژیک دارند. نتیجهگیری: این الگوی فضایی بهمثابه شکاف ساختاری میان الگوی مصرف و ظرفیت زیستی سرزمین، منشأ مجموعهای از بحرانهای محیطزیستی، فضایی و اجتماعی است که در مقیاس منطقهای بهصورت همزمان و درهمتنیده بروز یافتهاند. بحران منابع آب و فرونشست زمین، آلودگی هوا، افت کیفیت زندگی و کاهش زیستپذیری شهری را باید پیامدهای انباشتی این کسری دانست؛ پیامدهایی که ریشه آنها در شدت بالای مصرف انرژی، غذا و حملونقل و تمرکز فضایی آنها در هسته مرکزی استان قرار دارد. نتایج پژوهش میتواند بهمثابه مبنایی برای سیاستگذاری محیطزیستی، برنامهریزی فضایی و تدوین راهبردهای توسعه پایدار در مقیاس منطقهای و کلانشهری مورد استفاده قرار گیرد.
Nedae Tousi S, Jabbarnejad M, Rajab Kordi S. Spatial mapping of ecological deficit and imbalance in Tehran province. Natural Disasters 2025; 1 (2) :3-22 URL: http://disaster.ndri.ac.ir/article-1-51-fa.html
ندایی طوسی سحر، جبارنژاد محمد هادی، رجب کردی شقایق. نگاشت فضایی وضعیت کسری و ناترازی اکولوژیک استان تهران. سوانح طبیعی. 1404; 1 (2) :3-22
